به گزارش صنعت‌نامه، تایرهای غول‌پیکر مورد استفاده در ماشین‌آلات معدنی علاوه بر سهم قابل‌توجه در هزینه‌های عملیاتی معادن، بخشی از مسائل زیست‌محیطی زنجیره تأمین این صنعت را نیز به خود اختصاص می‌دهند. اکنون افزایش عمر این تایرها از طریق تعمیر، بازسازی و روکش مجدد به یکی از راهکارهای عملی برای کاهش مصرف منابع، مدیریت پسماند و کاهش انتشار کربن تبدیل شده است.
بررسی ارائه‌شده در نمایشگاه Electra Mining Africa 2026 در ژوهانسبورگ نشان می‌دهد که سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO) مزایای زیست‌محیطی راهکارهای افزایش عمر تایرهای معدنی را تأیید کرده است. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که افزایش عمر تایر می‌تواند نیاز به تولید و حمل تایرهای جدید را به تعویق بیندازد و از این مسیر، انتشار کربن در زنجیره تأمین معدن کاهش می‌یابد.
جلوگیری از انتشار هزاران تن CO₂
بر اساس داده‌های ارائه‌شده ۷۰ شرکت معدنی در ۶ منطقه جهان طی سال گذشته با جلوگیری از تولید و انتقال زودهنگام تایرهای جایگزین، از انتشار حدود ۳۲ هزار و ۷۰۰ تن دی‌اکسیدکربن جلوگیری کرده‌اند. این محاسبات بخشی از برنامه‌ای است که از سال ۲۰۱۹ برای اندازه‌گیری ارزش زیست‌محیطی افزایش عمر تایرهای معدنی دنبال می‌شود.
این موضوع از منظر گزارش‌دهی انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز اهمیت دارد. بر اساس گزارش Mining Weekly روش‌شناسی محاسبه ردپای کربن ناشی از افزایش عمر تایر می‌تواند داده‌هایی در اختیار شرکت‌های معدنی قرار دهد که برای گزارش‌دهی انتشارهای Scope 3 قابل استفاده است. Scope 3 به انتشارهای غیرمستقیم در زنجیره ارزش یک شرکت مربوط می‌شود و در صنعت معدن سهم قابل‌توجهی از ردپای کربنی را تشکیل می‌دهد.
تبدیل تایر از پسماند به دارایی قابل استفاده مجدد
راهکارهای افزایش عمر تایر تنها به تعمیر محدود نمی‌شوند. برنامه Maple شرکت Kal Tire مجموعه‌ای از خدمات شامل تعمیرات سنگین، روکش‌گذاری مجدد و استفاده مجدد از آج تایر را دربر می‌گیرد. هدف اصلی این رویکرد جلوگیری از اسقاط تایر پیش از پایان ظرفیت واقعی آن و بازگرداندن تایر به چرخه فعالیت معدن است.
در این مدل به‌جای آنکه تایر پس از آسیب یا فرسودگی اولیه از چرخه مصرف خارج و تایر جدید جایگزین آن شود، پوسته تایر یا همان casing مورد تعمیر و بازسازی قرار می‌گیرد. به‌این‌ترتیب محصولی که در حالت عادی می‌توانست به پسماند تبدیل شود بار دیگر وارد چرخه تولید می‌شود.
نمونه‌هایی از اجرای این برنامه در معادن زامبیا و غنا گزارش شده است. در زامبیا برخی مشتریان حتی گواهی سالانه میزان کاهش انتشار CO₂ حاصل از استفاده از فناوری تعمیر فوق‌سنگین دریافت می‌کنند.
کاهش هزینه در کنار کاهش کربن
مزیت اقتصادی این رویکرد نیز به اندازه مزیت زیست‌محیطی آن اهمیت دارد. هزینه تعمیر و بازسازی تایر معدنی می‌تواند بسیار پایین‌تر از خرید یک تایر جدید باشد. بنابراین هر بار که عمر یک تایر با تعمیر یا بازسازی افزایش پیدا می‌کند، هزینه مالکیت آن نیز برای معدن کاهش می‌یابد.
از سوی دیگر تولید تایرهای بزرگ معدنی نیازمند مصرف مواد اولیه، انرژی، فرآیندهای تولید و حمل‌ونقل است. افزایش عمر تایر باعث می‌شود بخشی از این فرآیندها دیرتر اتفاق بیفتد. به‌این‌ترتیب یک تصمیم عملیاتی در سطح معدن می‌تواند هم‌زمان دو هدف کاهش هزینه و کاهش فشار زیست‌محیطی را دنبال کند.
این رویکرد با مفهوم اقتصاد چرخشی نیز همخوانی دارد، اقتصادی که در آن هدف صرفاً تولید محصول جدید نیست، بلکه تلاش می‌شود محصولات، مواد و قطعات برای مدت طولانی‌تری در چرخه استفاده باقی بمانند.
پایداری از مسیر «کمتر خریدن»
یکی از نکات مهم این تحول آن است که مسیر کربن‌زدایی معدن الزاماً از خرید ماشین‌آلات جدید یا فناوری‌های کاملاً نو عبور نمی‌کند. بخشی از کاهش اثرات زیست‌محیطی می‌تواند از طریق استفاده طولانی‌تر از تجهیزات موجود، تعمیر، بازسازی و استفاده مجدد حاصل شود.
این موضوع در مورد تایرهای معدنی اهمیت بیشتری دارد زیرا ابعاد و وزن بالای این تایرها، تولید و جابه‌جایی آن‌ها را به فرآیندی پرمصرف تبدیل می‌کند. بنابراین هر تایری که بتوان عمر آن را افزایش داد به معنای جلوگیری از بخشی از مصرف مواد اولیه و انرژی و همچنین کاهش حمل‌ونقل برای تأمین تایر جایگزین است.
شرکت Kal Tire اعلام کرده است که گروه Mining Tire این شرکت در بیش از ۲۳۰ سایت معدنی در پنج قاره خدمات ارائه می‌دهد و رویکرد خود را بر افزایش حداکثری عمر تایرهای تحت مدیریت استوار کرده است.
درسی برای معادن ایران
تجربه مطرح‌شده در Electra Mining Africa می‌تواند برای معادن ایران نیز قابل توجه باشد. هزینه بالای تأمین ماشین‌آلات و قطعات، محدودیت دسترسی به برخی تجهیزات و قطعات وارداتی، فشار هزینه‌های تولید و ضرورت کاهش مصرف منابع، همگی اهمیت مدیریت چرخه عمر تجهیزات معدنی را افزایش داده‌اند.
در چنین شرایطی تایر نباید صرفاً یک قطعه مصرفی تلقی شود که پس از رسیدن به نخستین مرحله فرسودگی از چرخه خارج می‌شود. ایجاد زیرساخت‌های تخصصی برای بازرسی، تعمیر، بازسازی، روکش‌گذاری و پایش عمر تایر می‌تواند بخشی از هزینه‌های عملیاتی معادن را کاهش دهد.
از سوی دیگر چنین رویکردی می‌تواند به مدیریت پسماندهای صنعتی نیز کمک کند. تایرهای معدنی مستعمل به دلیل ابعاد بزرگ و ترکیب مواد مورد استفاده، چالش قابل‌توجهی برای دفع یا بازیافت ایجاد می‌کنند. بنابراین افزایش عمر پیش از رسیدن تایر به مرحله پسماند، در بسیاری از موارد می‌تواند منطقی‌تر از تمرکز صرف بر بازیافت نهایی آن باشد.
به‌این‌ترتیب تجربه جهانی در مدیریت تایرهای معدنی نشان می‌دهد که مفهوم پایداری در معدن تنها به کاهش مصرف سوخت یا جایگزینی تجهیزات دیزلی با برقی محدود نمی‌شود. گاهی یکی از ساده‌ترین مسیرهای کاهش هزینه و انتشار کربن، استفاده طولانی‌تر از تجهیزاتی است که همین امروز در اختیار معدن قرار دارند.
در این چهارچوب تایر معدنی از یک کالای مصرفی به بخشی از استراتژی بهره‌وری و اقتصاد چرخشی معدن تبدیل می‌شود و این رویکرد می‌تواند هم‌زمان هزینه مالکیت، میزان پسماند و انتشار کربن زنجیره تأمین را کاهش دهد.
